Hilversum ziet donkere wolken wel aankomen maar weet nog niet hoe erg en waar de regen zal vallen

Verontrust? Jazeker. In paniek? Nee. Nog niet. Wellicht is sprake van stilte voor de storm. Of blijft die storm uiteindelijk uit. Programmamakers en andere medewerkers van de publieke omroepen lijken de politieke ontwikkelingen van dit moment met een zekere gelatenheid af te wachten. 'Dat verandert pas als er een nieuwe regering is gevormd en er een regeerakkoord ligt met daarin het voornemen om tweehonderd miljoen te bezuinigen,' zegt Sander 't Sas, zes jaar geleden de drijvende kracht achter Bezorgde Omroepmedewerkers, nu voorzitter van de omroepsectie van de vakvereniging NVJ.

Het slechte nieuws voor de publieke omroep houdt niet op. Politieke partijen buitelen over elkaar heen met de meest rigide bezuinigingsvoorstellen. Geert Wilders nam daarbij het voortouw door voor te stellen om het aantal publieke tv-netten van drie te beperken tot één en de publieke radiozenders Radio 1 tot en met 6 volledig af te schaffen. Maar ook andere politici hebben verregaande ideeën om het bedrag van driekwart miljard euro dat nu nog elk jaar naar 'Hilversum' gaat, drastisch te beperken. Twee punten die daarbij opvallen: de publieke omroepen zouden zich moeten terugtrekken op 'kerntaken', dus niet meer moeten doen wat de commerciëlen ook doen (spelletjes, showprogramma's en sport). En: het kan allemaal met veel minder geld. Zo heerst in Den Haag onverminderd groot onbegrip voor de hoge salarissen die programmamakers als Paul de Leeuw, Matthijs van Nieuwkerk en Jeroen Pauw mee naar huis nemen.

Hoewel het alleen nog maar om verkiezingsprogramma's gaat en er officieel nog niets is besloten, heeft het bestuur van de overkoepelende Nederlandse Publieke Omroep een voorschot op de discussie genomen. Zo is er na lichte politieke druk - onder andere van toenmalig minister Ronald Plasterk - een plafond gesteld aan het salaris van de topverdieners. Wat ze verdienen is nu min of meer afhankelijk van het aantal kijkers dat ze trekken. En om de kosten (verder) te drukken 'verwacht' Henk Hagoort, voorzitter van de Raad van Bestuur van de NPO, dat na de voorgenomen fusie van Teleac, RVU en NPS (omroepen zonder leden) ook een aantal omroepen mét leden zal fuseren. Hij noemde als voorbeeld KRO, NCRV en EO. Of een samengaan van VARA en VPRO.

Mary Poppins

'Dat is wel grappig. Zes jaar geleden hebben wij gezegd: zou het niet efficiënter zijn als bepaalde omroepen samen gaan. Dat was ondenkbaar! Daarmee waren we aan het rammelen aan de fundering - aan het bestaansrecht van het publieke bestel. Zes jaar geleden kon je zoiets absoluut niet voorstellen. Wat zeg ik? Zelfs een jaar geleden moest je nog niet praten over het samengaan van omroepen. En nu zegt Hagoort het zelf,' stelt Sander 't Sas fijntjes vast. Tegelijkertijd is hij er overigens niet van overtuigd dat een of meer fusies tot de gewenste miljoenenbesparingen zullen leiden. Bovendien, zo zegt hij, staat een eventueel samengaan van omroepen haaks op de eveneens door Hagoort fel gewenste herprofilering van de omroepen.

'Eigenlijk lopen op dit moment twee dingen door elkaar. Aan de ene kant de plannen die politieke partijen hebben om te bezuinigen. Met daarbij de vraag: doen ze eigenlijk wel waarvoor ze zijn opgericht, die publieke omroepen? Of moeten ze stoppen met Te Land, ter Zee en in de Lucht en de zoektocht naar de nieuwe Mary Poppins? Aan de andere kant heb je de komst van De Telegraaf - met de omroepen WNL en Powned - in het publieke bestel. Dàt wordt vooral een aantal bestaande omroepen kwalijk genomen. Dat ze te links, te onduidelijk, te neutraal - geef het een naam - zijn geweest. Waarmee de discussie is ontstaan over een nieuwe profileringsslag. Profileren om het eigen bestaansrecht op te vijzelen. Zodat de omroepen weer hun eigen actualiteitenrubrieken gaan maken.'

Boventallig

Waar 't Sas, zelf werkzaam bij de AVRO, zich vertwijfeld afvraagt, waar de combinatie van bezuinigingen, fusies en herprofilering naar toe gaat, ziet de NPS het een stuk zonniger in. 'Wat wij heel belangrijk vinden is dat we onze positie, ons bestaansrecht, verstevigen,' zegt OR-voorzitter Silvia Pilger bij de NPS. 'Vergeet niet dat wij - in tegenstelling tot de collega's bij bijvoorbeeld de VARA of andere omroepverenigingen met leden - als taakomroepen geen financiële reserves mogen opbouwen waar we in slechte tijden uit kunnen putten. Toch willen we heel graag dat soort programma's blijven maken wat we nu maken. Dan is het goed dat je samengaat met omroepen die in hetzelfde schuitje zitten.'

Pilger is dan ook absoluut niet somber. 'Natuurlijk weten we dat een aantal mensen straks boventallig wordt. Maar we weten nog niet op welke plekken. Dat levert onzekerheid op. Ik kan me ook voorstellen dat hier of daar een medewerker nog even wacht met het boeken van een dure vakantie. Maar ik hoor, onder andere op het fusiecafé, zoveel positieve geluiden, dat ik het een hele goede zet vind om ons bij elkaar te brengen. Bovendien hebben we leuke dingen om naar uit te kijken. Zo hebben we een nieuw programma, waarvan ik nog helemaal niet weet hoe het er uit gaat zien, Nieuwsuur (samen met de NOS, red.), maar dat ons een ontzettend mooie kans biedt.'

Vangnet

Twijfel aan de ene kant. Aan de andere kant optimisme over de mogelijkheden van de nieuwe programmering. 'Ik begrijp dat programmamakers vooral afwachtend zijn. Zij zijn wel gewend dat er wat geschoven wordt; dat er ook weer nieuwe programma's komen,' zegt Peter Bloemendaal van CNV Media. Maar bij de ondersteunende diensten, zoals het kantoorpersoneel, bemerkt hij toch grote zorgen omdat er 'harde klappen' zullen vallen. 'De komende jaren gaan niet gemakkelijk worden, welke politieke realiteit er ook zal zijn na de verkiezingen op 9 juni. Ik denk dat de bezuinigingen zo groot zullen zijn dat we niet onder gedwongen ontslagen uit komen. Ik hoop dat omroepen kiezen voor de eigen mensen en wat minder extern laten doen. Maar je hoort ook geluiden dat ze juist meer extern gaan doen en dat betekent weer meer gedwongen ontslagen.'

CNV Media heeft, net als de andere vakbonden, geprobeerd om vooruit te lopen op de ontwikkelingen en alvast een gezamenlijk sociaal plan op te zetten voor alle omroepen. Een plan dus waarbij de omroepmedewerkers die straks hun baan kwijt raken, bepaalde rechten houden en zeker weten dat hun huidige baas meehelpt bij het zoeken naar een andere baan. 'Een vangnet,' zoals Bloemendaal het noemt. Maar daar wilden de gezamenlijke omroepen tot nu toe niet aan. Het overleg is vastgelopen. Zo voelen de omroepen er niets voor om het aantal dienstjaren  voor bijvoorbeeld pensioenopbouw te laten doortellen, ook als de medewerker binnen de omroep van job verandert. 'Zoals je weet hebben we in Hilversum een soort van carroussel, waarbij het voorkomt dat iemand eerst vijftien jaar voor de ene omroep werkt en daarna twee jaar bij een ander voordat hij met pensioen gaat. Natuurlijk is het een last voor die laatste werkgever om het pensioen uit te betalen, maar het is toch ook zuur voor de medewerker als die eerste vijftien opgebouwde jaren niet mee tellen?'

Medy van der Laan
De vakbondbestuurder gaat binnenkort met kaderleden om tafel om te kijken of het overleg met de omroepbazen moet worden hervat. Overigens ziet ook Bloemendaal vooral een 'afwachtende houding' bij zijn achterban. 'Ik kan me dat heel goed voorstellen. Als het niet echt uitgeschreven staat, is het moeilijk om de noodzaak te voelen om iets te ondernemen. We weten allemaal dat de dreiging van bezuinigingen er is, maar het is nog niet dichtbij genoeg.'
De voorzitter van de NPS-OR voegt daar nog iets aan toe: 'We hebben natuurlijk ook wel het een en ander meegemaakt. Toen Medy van der Laan staatssecretaris was, zijn we bijna opgeheven. Uiteindelijk zijn we er beter uit gekomen en gaan we nu die fusie in. Daarmee zie je toch weer dat het allemaal heel anders kan gaan dan dat ze zeggen,' stelt Silvia Pilger. 'Dus ik wacht nu toch maar even af als ze zeggen dat er een publieke zender af moet.' Ook haar collega Caroline van den Heuvel, OR-voorzitter en verslaggever  EénVandaag bij de TROS, laat zich niet van de wijs brengen. 'Hoe lang is het nu geleden dat alles aan het publieke bestel slecht was? Dat zelfs de VARA commercieel wilde, al dan niet samen met SBS? Nu gaat het hartstikke goed en wil iedereen d'r bij!'

Van den Heuvel ontkent niet dat er onrust is - ze organiseerde zelf het grimmig verlopen debat een paar weken geleden waar haar vader Aad van den Heuvel zei dat er een 'gure, rechtse wind waait door Hilversum' - maar ze constateert ook dat het met de TROS zelf goed gaat. 'De TROS heeft succesvolle programma's op Nederland 1. Daar gaan we mee door,' zo zegt ze. 'Het heeft geen zin om angst te laten regeren. In de tijd dat RTL begon, werd ook gezegd dat er geen ruimte meer zou zijn voor de TROS. Daarna is dat nog wel een paar keer gezegd. Niks bleek minder waar te zijn. Integendeel. We zijn er nog steeds en maken goedbekeken programma's. En die nieuwkomers, zoals WNL en Powned? We zullen ze met open armen ontvangen. Ik vind dat wel spannend. Ik ben benieuwd wat zij gaan doen in het nieuwe seizoen en ga zeker voor de buis zitten.'     

Ver-van-mijn-bed show
Voor zover mogelijk nog meer relaxed is Monique Rebel, sinds een paar weken voorzitter van de OR bij de EO. Natuurlijk, zij leest ook kranten. Ze weet dat haar ex-directeur nu als hoogste omroepbaas voorstelt om omroepen te laten fuseren. Maar tot paniek leidt dat absoluut niet. 'Het zijn spannende dingen. Maar wat de impact daarvan is? Er is nu nog heel veel onduidelijk. Als het straks zover is, zullen we van geval tot geval bekijken wat de gevolgen zijn,' zegt ze. Dat de actualiteitenrubriek Netwerk verdwijnt, is waar. Dat dat wellicht betekent dat de huidige EO-medewerkers van dat programma op een andere manier moeten gaan werken, ook. 'Maar de EO doet heel erg zijn best om dingen op een goede manier op te lossen. Ik ga er vanuit dat dat ook in de toekomst gebeurt,' aldus Rebel, 'het valt allemaal heel erg mee.'
'Men ziet de donkere wolken wel aankomen, maar niet precies waar de regen gaat vallen. En hoeveel,' zegt Martin Kothman van FNV-Kiem. Net als zijn CNV collega is ook hij een stuk minder optimistisch over de toekomst dan veel programmamakers. Hij wijt dat vooral aan het 'chaotische beeld' dat de laatste maanden is ontstaan. Het gaat immers niet alleen om politieke keuzes, maar ook om de directe gevolgen van de financiële crisis voor de omroepen en de teruglopende reclameinkomsten. 'Veel mensen zijn er nu wel van overtuigd dat het slecht gaat, maar wat dat betekent kan men nog niet overzien,' aldus Kothman. Hij verwacht enige duidelijkheid in het najaar, als als er een nieuwe regering is. En dan zullen de gevolgen groot zijn. 'Voor de publieke omroepen, voor de commerciële omroepen, maar ook voor de productiebedrijven en de toeleveranciers.' 
Tot die tijd lijkt het erop dat bezuinigen, maar ook de ideeën van Hagoort over eventuele fusies van omroepen, een 'ver-van-mijn-bed' show is. Men wacht af. Soms bezorgd, soms zelfs dat niet. Al weet iedereen dat als inderdaad tweehonderd miljoen wordt bezuinigd, dat gevolgen heeft voor elk programma, voor elke medewerker van elke omroep. Maar Sander 't Sas vindt het nog te vroeg om bezorgdeomroepmedewerkers.nl nieuw leven in te blazen: 'er is nog geen besef. Dat is er pas als heel concreet duidelijk is welk programma wanneer moet verdwijnen. En dan nog weten de meeste mensen toch wel dat er over een jaar weer heel anders tegen de omroep wordt aangekeken.'

Jeroen Dirks